افزايش کيفيّت مشارکت مدني

هر حرفه‌اي براي خود اصولي دارد که ممکن است آن را در قالب شعارهايي که مسير حرکت فعاليتهاي حرفه را مي‌نماياند، مطرح سازد. حرفه کتابداري و اطلاع‌رساني بدون اين‌گونه شعارها نيست. گاه اين شعارها از داخل رشته و گاه از خارج رشته به درون رشته راه يافته است و يا به همان شکل اوليه باقيمانده يا بنا بر خرد جمعي حرفه‌مندان رشته دچار پالايش يا دگرگوني شده‌ است تا گستره وسيع‌تري را بپوشاند و يا بيشتر با واقعيات سازگار شود. شعار «هر کتابي به يکبار خواندن مي‌ارزد» احتمالاً يکي از شعارهايي است که از برون به رشته راه يافته است. اما با افزايش روزافزون تعداد کتابهايي که منتشر مي‌شود، از نقش هدايتگري اين شعار کاسته شده است و شعار يا قانون «هر خواننده‌اي کتابش و يا هر کتابي خواننده‌اش از رانگاناتان جايگزين آن شده است» در مقابل شعار «کتابداران حافظ انديشه‌هاي بشريتند» احتمالاً در داخل رشته مطرح شده است. به يقين در برهه‌هايي از زمان ـ بويژه هنگامي که کتابها به دلايل متفاوت در معرض نابودي قرار داشتند، اين شعار هدايتگر کتابداران بوده است. اما به مرور درک شده است که حفاظت فيزيکي از کتابها در عين حال که سودمند مي‌نمايد، نمي‌تواند زنده نگهدارنده پيامهاي مندرج در آنها باشد. آنها دريافته‌اند که زنده ماندن انديشه‌هاي موجود در کتابها تنها با رواج آن انديشه‌ها در بين مردمان ميسر است و احتمالاً همين رواج است که به بيشتر پروراندن انديشه‌ها ياري مي‌رساند. با اين نوع نگاه شعار قبلي به شعار تازه‌‌تر که عبارت است از «کتابداران حافظان و مروجان انديشه بشريتند» تغيير يافته است.
شعار ديگري که در چندين دهه گذشته مطرح بوده «حمايت از جريان آزاد اطلاعات» است. احتمالاً در دوراني که ممانعت از جريان آزاد اطلاعات، به دلايل مختلف و بسته به شرايط زماني و مکاني، کار ساده‌اي بود، خط حرکتي مشخصي پيش روي کتابداران قرار مي‌داد. با رواج فناوريها و شبکه‌هاي اطلاعاتي نياز به پالايش در اين شعار احساس مي‌شود. چرا که شرايط به گونه‌اي تغيير يافته است که هم ممانعت از جريان آزاد اطلاعات وجود دارد و هم ‌سوگيريهاي نامناسب و مخرب، بسته به شرايط زماني و مکاني، در جاده جريان آزاد اطلاعات در حرکت است و متأسفانه بخشي قابل توجه از اين سوگيريهاي عمدي به سهولت قابل شناسايي نيستند. در چنين شرايطي شعار، ايده يا خط‌مشي حمايت از جريان آزاد اطلاعات، ديگر نمي‌تواند به همان شدت قبلي مورد توجه قرار گيرد و به پالايش نياز دارد. گمان مي‌کنم پالايش مطلوب مي‌تواند مسيري گسترده‌تر و روشن‌تر از آنچه را کتابداري و اطلاع‌رساني امروز در آن گام برمي‌دارد، بنماياند. ترافيک بالا، فشرده و بدون کنترل اطلاعات در حرکت درون شبکه‌هاي اطلاعاتي، اين نکته را آشکار ساخته است که در اين دوران يکي از مهمترين مشکلات جريان آزاد اطلاعات که همانا عمل انتقال اطلاعات مي‌باشد، برطرف شده است. اما مشکل بزرگتر يعني قابليت شناخت اطلاعات باکيفيت از اطلاعات غلط، نامناسب، گمراه‌کننده، سوگيرانه، بدون پشتوانه، شايعه‌مدار و ... رخ نموده است. کافي است صندوق پست الکترونيکي خود را باز کنيد تا در مقياسي کوچک با اين مشکل روبرو شويد. وظيفه سنّتي کتابداران که همواره بر محتواهاي اطلاعاتي فاخر، ناب، باکيفيت، ماندگار يا علمي تأکيد داشتند در کميّت و کيفيّت جريان آزاد اطلاعاتي که امروز شاهد آن هستيم چيست؟ ترديدي نيست، گستره وسيع قابليتهاي انتقال اطلاعات از سويي و محاصره اطلاعات با کيفيت به وسيلة اطلاعات بي‌کيفيت، شرايطي را به وجود آورده است که عدم مديريت درست آن خطراتي هم‌وزن با خطرات آلودگي هوا يا آلودگي صدا را به ذهن تداعي مي‌کند. ورود، گزينش مسيرهاي مناسب و بهره‌برداري از منابع معتبر در مسير پلشتيهاي راه يافته به جريان آزاد اطلاعات، تبحر خاصي را طلب مي‌کند. چه کساني از چه حرفه‌اي مي‌توانند معيارهاي تمايز بين اطلاعات ترفيع‌دهنده و اطلاعات تنزل‌دهنده جايگاه علمي/ معنوي کاربران را بشناسند و به کاربران بنمايانند؟
گرچه پذيرفته‌ايم که مشکلات انتقال اطلاعات، ديگر وجود ندارند و مي‌پذيريم که اطلاعات ترفيع‌دهنده جايگاه علمي/ معنوي انسانهاي امروزي در جريان آزاد اطلاعات امروزي حضور دارد، اما اينگونه نيست که همه انسانها به پيش‌داشته‌هاي مادي و عملي انتقال اطلاعات دسترسي داشته باشند. در اين مورد نيز مانند بسياري از موارد اجتماعي ديگر نابرابري به شدت دور از عدالت وجود دارد. هزينه‌هاي دسترسي به حداقل‌هاي سخت‌افزاري و نرم‌افزاري و هزينه‌هاي نگهداري و تداوم استفاده از آنها براي بسياري از اقشار و افراد جامعه غيرقابل تحمل است و وجود شکاف طبقاتي در اين حوزه نيز مي‌تواند روزبه‌روز افزايش يابد. شعار سنّتي کتابداران «کتابخانه براي همه است» چگونه در شرايط اين زماني که نابرابريهاي مادي دسترسي بخش عظيمي از انسانها را به اطلاعات ناميسر کرده است، بايد پالايش شود تا از نابرابريهاي دسترسي به اطلاعات ناشي از نابرابريهاي مادي بکاهد؟
ورود آسان آلودگيها به جريان آزاد اطلاعات، فقدان تبحر در شناسايي و گلچين اطلاعات پاک از اطلاعات آلوده و تلاش براي کاستن از نابرابريهاي مادي براي دسترسي به اطلاعات، بويژه در کشورهاي در حال توسعه، بهبود شرايط زندگي را که از قابليتهاي تک تک افراد ناشي مي‌شود، ناميسر کرده است. در يک نگاه کلي شايد با درجاتي کمتر اين سه معضل در کشورهاي توسعه يافته نيز قابل رديابي باشد.آنها نيز با مقياس متناسب با خود نمي‌توانند به قدري که شايسته آن هستند، در بهبود شرايط زندگي خود نقش داشته باشند.
در اين سرسخن، نه بر آنچه که بايد بکنيم، بلکه بر آنچه که مي‌خواهيم به آن برسيم، تأکيد دارم. بايدها در همه حوزه‌ها بسيار است، اما به کجا مي‌خواهيم برسيم و چگونه، اندک است. چون هدف، رسيدن به جامعه‌اي بهتر از جوامع امروز است، تواناسازي همه افراد جامعه براي نقش داشتن در شرايطي که بهبود زندگي را ميسر مي‌سازد، ضروري است. بنا بر مقدمات ومؤخرات اين سرسخن، وظيفه کتابدار اين دوره را متفاوت از وظايف کتابداران دوره‌هاي گذشته مي‌دانم و اين وظيفه را در عبارت «افزايش کيفيّت مشارکت مدني» خلاصه مي‌کنم. در اين نوشته سه مسير که مي‌تواند بر افزايش کيفيت مشارکت مدني تأثير قابل توجه داشته باشد، به اختصار مورد اشاره قرار گرفت. به نظر مي‌رسد اين سه مسير جايگاهي مناسب براي حرفه کتابداري در شرايط امروزي پديد مي‌آورد. اگر به جاي کتابدار از واژه دانشورز (Knoelede Manager) استفاده کنم و دانشورزي را در مقايسه با کتابداري، مرحله‌اي همسوتر با علم‌محور تلقي نمايم، در آن صورت «حرکت دانشورزان در مسير افزايش کيفيّت مشارکت مدني» کل مسير حرکت کتابداران را در دنياي امروزي مي‌نماياند.
از مقالات يا سرسخنهاي کوتاه، درباره شعار افزايش کيفيّت مشارکت مدني با محوريت سه چالشي که در اين نوشته به آنها اشاره و ادعا شد که مي‌تواند رهنموني باارزش براي کتابداران معاصر باشد، استقبال مي‌شود.
محمدحسين ديّاني
سردبير