در آئين نامه تسهيلات آموزشى و پژوهشى براى دانشجويان ممتاز دوره‏هاى كارشناسى ارشد و دكترى Ph.Dمصوب 75/9/6شوراى عالى انقلاب فرهنگى دو بند تاثيرگذار بر كيفيّت آموزش و پژوهش رشته كتابدارى و اطلاع رسانى وجود دارد كه دانشجويان براى دستيابى به آنها با دو مانع مواجه مى‏باشند.

در بند "د" ماده 1اين آئين نامه آمده است كه »دانشجويان دوره كارشناسى ارشد داراى دو مقاله و دانشجويان دوره دكترى داراى سه مقاله در مجلات علمى - پژوهشى ممتاز شناخته مى‏شوند
در ماده 4همين آئين نامه آمده است " دانشگاه مى‏تواند دانشجويان دوره كارشناسى ارشد موضوع ماده يك اين آئين نامه را كه معدل كل دروس آنها هفده و پايان نامه آنها با درجه عالى ارزشيابى شده باشد، براى تحصيل در دوره دكترى بدون شركت در آزمون ورود پذيرش كند"

گرچه اين دو مورد براى بالا بردن كيفيّت آموزش و كيفيّت پژوهش بسيار مطلوب مى‏باشند، امّا دستيابى منصفانه به هر يك از اين دو معيار دشوار و به تلاشى مضاعف از سوى هيئت هاى تحريريه و اعضاى هيت علمى نيازمند است.

متاسفانه با خط مشى بحران زايى كه كميسيون بررسى مجلات وزرات علوم، تحقيقات و فنآورى در پيش گرفته است، دانشجويان كتابدارى و اطلاع رسانى احتمالا تا مدتى طولانى نمى‏توانند از مزاياى بند "د" ماده 1استفاده كنند، زيرا با محدود شدن مجلات علمى /پژوهشى به فقط يك موضوع ديگر مجله‏اى علمى/پژوهشى باقى نمانده است تا مقالات دانشجويان كتابدارى و اطلاع رسانى در آنها منتشر شود.

در رشته كتابدارى، و احتمالا در بسيارى از ديگر رشته‏ها، تعداد فارغ التحصيل دوره كارشناسى ارشد با معدل هفده و پايان نامه با درجه عالى كم نيست. اگر بپذيريم كه معدل هفده ثمره تلاش دانشجوست، در پذيرش پايان نامه با درجه عالى توافق جمعى وجود ندارد. زيرا متاسفانه، سنّتى آموزشى است كه نمره پايان نامه به استاد راهنما داده مى‏شود و نه به قابليت و توانايى دانشجو. كم نيست شواهدى كه نشان دهد بر سر نمره پايان نامه بين استادان درگيرى لفظى پيش آمده است يا در دادن نمره پايان نامه نوعى بده بستان نانوشته بين استادان راهنما موجود است.
در چنين شرايطى دو راه پيش روى داريم ) (1واقعيت را ناديده بگيريم و به پيامدهاى نامطوب آن اهميت ندهيم. ) (2بكوشيم تا بر اين دو مانع غلبه كنيم. خوشبختانه شواهد موجود حاكى از توان كتابداران در غلبه بر مانع اوّل است. يادآور مى‏شود كه كتابداران يا با مقالات خود و يا با مديريت و سردبيرى خود در علمى /پژوهشى كردن مجله دانشكده‏هاى علوم تربيتى و روانشناسى دانشگاه تهران، مجله دانشكده علوم تربيتى و روانشناسى دانشگاه شهيد چمران و مجله علوم تربيتى و روانشناسى دانشگاه فردوسى مشهد و تا اندازه‏اى مجله علوم انسانى و اجتماعى دانشگاه شيراز بسيار دخيل بوده‏اند. خوشبختانه آن قابليتها هنوز وجود دارد و تعداد زيادى كتابداران بالقوه پژوهشنده و نويسنده جوان نيز به جامعه علمى كتابدارى افزوده شده است. انتشار هفت فصلنامه جدّى كتابدارى و اطلاع رسانى )شش فصلنامه به زبان فارسى و يك فصلنامه به زبان انگليسى( در مقايسه با تعداد فصلنامه هايى كه در رشته‏هاى علمى ديگر در ايران منتشر مى‏شود، شاهدى ارزنده براى اين قابليت است. سه مورد از اين هفت مجله علمى /ترويجى هستند و در صورت تلاش و صميمت بيشتر كتابداران مى‏توانند در آينده‏اى نه چندان دور به علمى پژوهشى تبديل شوند. در اين راستا همكارى سردبيران و هيئت تحريريه‏ها مى‏تواند راهگشا باشد.

جوانى رشته كتابدارى در دوره‏هاى كارشناسى ارشد و تعهد كتابداران به رشته، مى‏تواند بر مانع دوم نيز غلبه كند. چون رشته جوان است، هنوز سنّت مورد اشاره از قوام كافى برخوردار نيست و با تعهدى كه كتابداران به رشته خود دارند، اگر چنين رسمى باب شده باشد، قابل تغيير است. كافى است بپذيريم كه، خواسته يا ناخواسته ،دانشجويانى كه با معدل بالا و امتيار عالى پايان نامه به دوره دكترى راه مى‏يابند، جانشينان ما يعنى مدرسان آينده گروههاى متعدد كتابدارى و اطلاع رسانى هستند و مناسب يا نامناسب بودن آنها بى ربط به ما نيست. حداقل اين است كه آنها، به اصطلاح، بر روى كرسى‏هاى ما خواهند نشست. آنها استاديارانى خواهند بود كه ما استادان و دانشياران براى جانشينى خود برگزيده‏ايم.
توجه به تبصره ماده 4نيز بسيار با اهميت است. " پذيرش اين دانشجويان به صورت اضافه ظرفيت است و دانشگاه مى‏تواند دستورالعمل ويژه‏اى براى پذيرش اين دانشجويان تدوين و پس از تصويب شوراى آموزشى دانشگاه اجرا نمايد." چون اين آئين نامه از تاريخ 81/12/91به تصويب رسيده است، جا دارد كه گروه‏هاى كتابدارى داراى هر دو سطوح دوره تحصيلات تكميلى با جديت براى استفاده از اين آئين نامه تلاش كنند و شرايط اجراى آنرا در دانشگاه خود فراهم آورند .

نشستهاى سالانه اعضاى هيات علمى گروههاى كتابدارى و اطلاع رسانى كه در دوره‏هاى تكميلى فعالند مى‏تواند ) (2زمينه‏هاى اجرايى شدن اين آئين نامه فراهم آورد و ) (2شرايط قابل قبولى را براى قضاوت درباره قابليتهايى مورد نياز رشته و دانشجويانى كه داراى اين قابليتها هستند، يارى رساند.
اين گونه نشستهاى كم هزينه ،امّا پر ثمر، حركت مطلوبى است كه انجمن كتابدارى و اطلاع رسانى ايران - هميارى و همكارى دانشگاههاى ذينفع- مى‏تواند بانى آن باشد.




حرفه بهبودبخش

محمد حسين ديانى

كتابدارى و اطلاع رسانى شماره سوم جلد 7

در بسيارى از نوشته‏ها، بحث حرفه بودن يا نبودن كتابدارى، بويژه در مقايسه با حرفه هايى مانند حقوق و پزشكى، مطرح مى‏باشد. مقايسه اين سه حوزه، بويژه، به لحاظ شاغلان در اين رشته‏ها، بحث بيراهه زنانه بودن حرفه كتابدارى و مردانه بودن حرفه‏هاى پزشكى و حقوق را پيش كشيده است. مارى نيلز ماك در مقاله‏اى كه در شماره 38مجله Education for Library an Information Science Journal ofدر سال 1977منتشر كرد بر نياز به بازمفهوم سازى حرفه‏ها براى رفع ابهامات موجود در اين حوزه تاكيد دارد. در بازمفهومى سازى كه او بعمل مى‏آورد سه نوع مختلف حرفه شناخته مى‏شود.
.1حرفه‏هايى كه از اقتدار بالا برخوردارند، مانند حقوق و پزشكى. در اين حرفه‏ها متخصصان دستورالعملهاى و تجويزها، يا راهبردهايى را ارائه مى‏كنند كه مشترى بايد آنها را دنبال كند.
.2حرفه‏هاى غير مستقيم يا توليدگرا مانند مهندسى و معمارى كه بخشى دستورى و بخشى مشورتى است.
.3حرفه‏هاى »بهبودبخش« مانند آموزش، مددكارى اجتماعى و كتابدارى و اطلاع رسانى. در اين حرفه‏ها متخصصان مهارتهايى مشابه مهارتهاى خود در مشتريان بوجود مى‏آورند، با اين هدف كه آنها از دانش براى اعمال كنترل بر زندگى يا تعليم خود بهره گيرند. اين حرفه‏ها اساسا مشاركتى و مشترى مدارند و اصلى‏ترين رسالت آنها تسهيم كردن و تسهيل كردن دسترسى به دانش است كه مورد نياز مشترى است.
اين نوع حرفه‏ها بويژه با حرفه‏هاى داراى اقتدار بالا متفاوت هستند. در الگوى مشترى مدار اين حرفه‏ها، قدرت و اقتدار حاكم نيست، بلكه تمايل به توسعه قابليت‏ها و ارتقاء اطمينان در مشتريان حاكم است. هدف آن است كه مشتريان از توانايى پرداختن به مسايل و چالش‏هاى خود برخوردار شوند.
با پذيرش مفهوم كتابدارى به عنوان »حرفه‏اى بهبود بخش«، ضرورت تلاش براى مشابه سازى با حرفه‏هاى حقوق و پزشكى از بين مى‏رود؛ در مقابل ضرورت تلاش براى افزايش استقلال و قابليتهاى ديگران، در حرفه كتابدارى و اطلاع رسانى آشكار مى‏شود.
در اين چهارچوب نظرى است كه فعاليتهاى گسترده براى افزايش سواد اطلاعاتى در افراد و جامعه، بويژه در اين دوران كه انسانهاى مستقل با قابليتهاى فرامعمولى سرمايه‏هاى اصلى هر كشور و جامعه‏اى هستند، با ارزش تلقى مى‏شوند.