سرسخن



کتابهاي مرجع ديروز، ميداندار آزمون کارشناسي ارشد امروز




وجود چند مشکل رايج در آزمون کارشناسي ارشد کتابداري و اطلاع‌رساني، مانع پذيرش دانشجويان نخبه مي‌گردد. شش مورد قابل توجه در اين خصوص عبارت است از:

1)پرسشهاي معارف اسلامي که تنها در آزمون کارشناسي ارشد کتابداري وجود دارد، 2) ابهام در عبارت "درک مطالب تخصصي کتابداري"، 3) بي‌دقتي در طرح پرسشهاي کتابداري و اطلاع‌رساني، 4) اعلام نکردن فهرست کتابهايي که سؤالهاي آزمون از آنها استخراج مي‌شود، 5) نبود موازنه در کميّت پرسشهاي آزمون به نسبت ساعتهايي که هر درس يا هر مبحث از مباحث اصلي رشته تدريس مي‌شود، 6) تأکيد بر طرح سؤال از کتابهايي که به عنوان کتاب درسي در سالهاي بسيار دور يا در سالهاي اخير با انتشار کتابهاي سازمان سمت، معرفي شده است.

در اين مجال، فقط به مورد (3) در حوزه مواد و خدمات مرجع، پرداخته مي‌شود.

در دوره کارشناسي کتابداري و اطلاع‌رساني 11 واحد درسي به مواد و خدمات مرجع اختصاص دارد که 8 واحد آن صرفاً بر آشناسازي دانشجويان با منابع مرجع يازده گانه فارسي، عربي و انگليسي اختصاص يافته است. اين درسها عبارتند از: مواد و خدمات مرجع عمومي فارسي و عربي، مواد و خدمات مرجع لاتين، مواد و خدمات مرجع تخصصي، مواد و خدمات مرجع اسلامي و اصول کار مرجع.

در بررسي پرسشهاي آزمون کارشناسي دانشگاههاي دولتي و دانشگاه آزاد اسلامي که بين سالهاي 1376 تا 1383 مطرح شده، همواره موارد زير در پيوند با سنجش ميزان آشنايي دانشجويان با منابع مرجع، تأکيد شده است:

فرهنگها: فرهنگ معين، فرهنگ عميد، فرهنگ معاصر، لغتنامه دهخدا، فرهنگ عاميانه جمال‌زاده، کشف ابيات معنوي، فرهنگ ادبيات فارسي، فرهنگ اصطلاحات ادبي، فرهنگ لغات و تعبيرات مثنوي، اعلام قرآن خزائلي و فرهنگ موضوعي قرآن.

دائرة‌المعارفها: دائرة‌المعارف جهان اسلام، دائرةالمعارف تشييع، دائرة‌المعارف فارسي، دائرة‌المعارف کتابداري و اطلاع‌رساني و دائرة‌المعارفهاي ايرانيکا، بريتانيکا، امريکانا، بروکهاوس و دائرة‌المعارف بزرگ روسيه.

زندگينامه‌ها: احوال و آثار خوشنويسان.

کتابنامه‌ها: کتابشناسي ده‌ساله، کتابشناسي ملي ايران و فهرستگان ملي ايران.

مقاله‌نامه‌ها: فهرست مقالات فارسي، فهرست مقالات اقتصادي، فهرست مقالات فرهنگي در مطبوعات ايران و فهرست مقالات فارسي در مطبوعات جمهوري اسلامي ايران.

جاينامه‌ها و منابع جغرافيايي: فرهنگ آباديهاي ايران (لطف‌الله مفخم پايان) و دائرة‌المعارف جغرافيايي.

طي سالهاي گذشته هيچ پرسشي درباره سالنامه‌ها و سالنماها، دستنامه‌ها، دستورنامه‌ها، راهنماها و راهنماي متون مطرح نشده است.

از موارد بالا دو نکته مشخص است:

با وجود اينکه ساعتهاي زيادي از درسهاي مرجع به معرفي منابع مرجع اختصاص مي‌يابد، در آزمون کارشناسي ارشد به تعداد بسيار اندک کتاب مرجع توجه شده و کتابهاي مرجعي که مورد توجه قرار گرفته‌اند قديمي بوده و در بسياري کتابخانه‌ها وجود ندارد (هيچ کتابي از کتابهاي مرجع فارسي بسيار مهم که در ده‌ سال گذشته در ايران منتشر شده است، در آزمونها مورد توجه نبوده‌اند). نيمي از کتابهاي مرجع نيز به هيچ عنوان مورد توجه نبوده است.

در همين سالها، در آزمونهاي دانشگاهي دولتي 58 عنوان و در آزمونهاي دانشگاه آزاد اسلامي 39 عنوان کتاب مرجع قديمي عربي يا فارسي، بارها در آزمونها مطرح شده است[1] اين کتابها عبارتند از:

آتشکده آذر/ الاتقان في علوم القرآن/ احسن التقاسيم في معرفة الاقاليم/ احصاءالعلوم/ احياء‌العلوم غزالي/ اخلاق ناصري/ الاستبصار في ماختلف من الاثار/ اسفار اربعه/ اماء‌المؤلفين و آثار المصنفين/ الاعلام زرکلي/ الاغاني/ ايضاح المکنون في ذيل کشف الظنون/ آينه امپراطور/ بحارالانوار/ تاج‌المصادر/ تاريخ طبيعي چين/ تأسيس شيعة‌العلوم‌الاسلام/ تذهيب الاحجام/ نزهة‌القلوب/ جامع‌التواريخ/ جامع‌السادات/ جامع‌العلوم/ حدودالعالم المشرق الي المغرب/ خداينامه/ دائرة‌المعارف بزرگ چين/ درة‌التاج/ ذخيره خوارزمشاهي/ الذريعه الي تصانيف‌الشيعه/ روضات الجنّات في احوال العلماء و السادات/ ريحانة‌الادب، از مدرس تبريزي/ سيرة ابن اسحاق/ سيرة ابن حشام/ سيرة ابن طولون/ سيرة ابن هشام/ سيرة‌الملوک/ ره زرياب/ صحاح جوهري/ صحاح الفرس/ صورالاقاليم/ طبقات ابن سعد/ طبقات آيات/ طبقات آيات خليل صبري/ العين/ فرهنگ بزرگ کنفسيوس/ فرهنگ جهانگيري/ الفهرست ابن نديم/ الفهرست اسماعيل پاشا/ الفهرست شيخ طوسي/ فهرست عاليجناب بيد/ فهرست کتابخانه آرشودر بانيپال در نينوا/ فهرست کتب شيعه شيخ طوسي/ قاموس قرآن در وجوه لغات مشترک/ قانون مسعودي/ کتاب نويسندگان کليساي يوهانس تريتام/ کتابنامه سياسي گابريل نوده/ کشاف اصطلاحات الفنون/ کشف‌الظنون/ گرشاسب‌نامه/ لسان‌العرب/ لغت فرس اسدي/ لغتنامه فرنودسار/ ماللهند/ مراصد اطلاع/ مراة‌الکتب/ مروج‌الذهب/ المسالک‌الممالک/ المعجم‌الاحصايي/ معجم‌البلدان/ معجم‌المطبوعات‌العربيه و المعربه/ المعجم‌المفهرس‌الالفاظ القرآن/ مغازي واقدي/ مفاتيح‌العلوم خوارزمي/ مفاخر اسلامي از علي دواني/ المفردات في غريب القرآن/ المنجد/ الموسوعة‌الفلسفيه/ نخبة‌الدهر في عجايب‌البرد البحر/ نزهة‌المشتاقي في اختراق‌الافاق/ نفايس‌الفنون آملي/ نفايس‌الفنون في عرايص‌العيون/ هدية‌العارفين/ وسايل اخوان‌الصفا/ وسايل‌الشيعه/ وفيات‌الاعيان، از ابن خلکان.

اين فهرست طولاني از اين جهت ذکر شد که ادعاي بي‌دقتي در طرح پرسش به گونه‌اي ملموس نشان داده شود. نکات قابل توجه درباره اين کتابها عبارتند از:

اين کتابها اغلب به زبان عربي هستند و جز در دانشکده‌هاي ادبيات و الهيات مورد توجه و استفاده نيستند. حتي ممکن است هيچ يک از آنها در بسياري از کتابخانه‌هاي ايران وجود نداشته باشد. برخي از اين کتابها حتي در کتابخانه‌هاي گروههاي کتابداري که درسهاي مرجع را تدريس مي‌کنند، وجود ندارد. ممکن است محتواي اين کتابها به لحاظ تاريخي يا ادبي مهم باشد، اما براي استفاده روزمره در بخش مرجع تقريباً هيچ استفاده‌اي ندارد.

چون از اولين روزهاي راه‌اندازي گروههاي کتابداري در دانشگاههاي ايران (سال1346) تا به حال با اين حوزه سروکار دارم، اطمينان دارم که فضاي آموزش درسهاي مرجع در بسياري از گروهها و در آزمونهاي کارشناسي ارشد، هنوز همان فضايي است که در سالهاي قبل از 1350 بود. در اين مورد، تأثير چهار نفر همچنان بر کلاسها و پرسشهاي آزمون قابل تشخيص است. اين چهار نفر عبارتند از: سرکار خانم انصاري تحت تأثير دکتر مهدي محقق استاد ادبيات و علوم اسلامي؛ مرحوم خانم پروين انوار کتابدار بخش مرجع دانشکده ادبيات دانشگاه تهران و مدرس درسهاي اوليه مواد و خدمات مرجع؛ آقاي نورالله مرادي مؤلف کتاب «مرجع‌شناسي» که مواد اوليه اين کتاب را در سالهاي قبل از انقلاب فراهم آورده بود. اين افراد، جز شادروان خانم پروين انوار، بحمدالله سالم هستند و هنوز از دانش آنها بهره مي‌بريم، اما به هر حال مانند نگارنده، در فهرست بازنشستگان قرار دارند.

نگاهي مختصر به فهرست بالا که کتابهايي هستند که در هشت سال گذشته در بخش آزمونهاي مواد و خدمات مرجع مطرح شده‌اند، اين نکته را آشکار مي‌سازد که:

محتواي درسهاي مواد و خدمات مرجع، متکي به کتاب مرجع‌شناسي با محتواي نامناسب با شرايط و امکانات روز است.

طراحان سؤالهاي آزمون، تحت تأثير لزوم طرح پرسشها از کتابهاي درسي، به يکي از دو شيوه ذيل عمل مي‌کنند:

الف) درباره منابع جاري مرجع، از ساده‌ترين شيوه يعني طرح سؤالهايي بسيار عام، بسيار ابتدايي، غيرتخصصي و غيرمتعادل به نسبت اهميت، که در حافظه خود دارند، استفاده مي‌کنند.

ب) درباره منابع مرجع غيرجاري به کتابهايي توجه مي‌شود که اکثراً به زبان عربي هستند، در اکثريت قاطع کتابخانه‌ها وجود ندارند و اصولاً در شرايط فعلي در بخش مرجع کتابخانه‌هاي دانشگاهي و عمومي کاربردي ندارند.

ممکن است اعضاي هيئت علمي در بسياري موارد اختيارات چنداني نداشته باشند، اما در طرح پرسشهاي آزمون چنين نيست. يا خود طراحان پرسشها بايد با تعهد حرفه‌اي بيشتر به طرح پرسش بپردازند يا گروه يا کميته‌اي بر کيفيت پرسشهايي که مطرح مي‌شود، نظارت دقيق داشته باشند. ممکن است گفته شود که چنين نظارتي وجود دارد، اما موارد بالا نشان مي‌دهد که اين نظارت نه دقيق است و نه جدّي.

سردبير


--------------------------------------------------------------------------------

1. عليرضا رستمي کومه. دستنامه عملي آزمون‌هاي علوم کتابداري و اطلاع‌رساني. تهران: نشر کتابدار، 1384، ص373 ـ 337.